مىآموخت . اين مردم پيش از آمدن پيامبر و نزول قرآن ، به راستى در گمراهى آشكار به سر مىبردند ) « 148 » . « الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ . . . « 149 » ( مؤمنان يهود كسانى هستند كه از پيامبر امّىّ ( از مردم مكه ، يا پيامبرى كه نمىخواند و نمىنويسد ) ، پيروى مىكنند ) « 150 » . « . . . فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ كَلِماتِهِ . . . » « 151 » « وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلَّا أَمانِيَّ . . . » « 152 » ( شمارى از ايشان ( از يهود ) مردمى بيسوادند و دوست دارند معانى تورات را در قالب گمان‌آلود و آرمانى خود ، دريابند ) . « 153 » نمونه‌هايى از روايات و احاديث مربوط به اين موضوع عبارت است از : روايت پيمان صلح حديبيه ، روايتى كه سيوطى در الدّرّ المنثور و مجلسى در بحار به نقل از الشّعبى ، مىآورند . نيز چند روايت از امامان شيعه ( ع ) كه شيخ صدوق در كتاب العلل ج 1 / 120 - 118 و مجلسى در بحار 6 / 128 به نقل از العلل و معانى الأخبار صدوق ، ياد كرده‌اند « 154 » . مضمونهاى رواياتى كه شيخ صدوق و مجلسى مىآورند ، با هم ناسازگارند . براى مثال شيخ صدوق روايتى از امام جواد ( ع ) ياد مىكند كه بر پايهء آن ، گفتهء كسانى كه گفته‌اند پيامبر خدا ( ص ) ، نوشتن خوب نمىدانسته ، تكذيب شده است و امام جواد با استناد به آيهء 2 سورهء جمعه مىگويد : چنانچه پيامبر با نوشتن به خوبى آشنا نبوده ، چگونه به ديگران ، نوشتن مىآموخته است « 155 » ! ؟ هم او در روايتى از امام صادق مىنويسد : پيامبر امى بود ، چيزى نمىخواند و نمىنوشت « 156 » . ناگفته پيداست كه بايد اين روايتها با هم سنجيده و تعديل گردند . و گرنه با تضادّ يا حتّى گاهى تناقضى كه در مضمون آنها ديده مىشود ، از هيچ يك از آنها نمىتوان سود جست . از اين روست كه در پايان اين مبحث ، آنجا كه به نتيجه‌گيرى پرداخته مىشود ، مضمون اين روايات نيز بررسى و نتيجهء ممكن ، بيان مىگردد . اينك پيش از روى آوردن به نتيجه‌گيرى از آنچه دربارهء موضوع « خط نوشتن يا ننوشتن پيامبر » ياد

--> ( 148 ) . مجمع البيان ، طبرسى 5 / 284 . ( 149 ) . أعراف / 157 . ( 150 ) . تفسير القرآن الكريم ، شبّر 185 . ( 151 ) . أعراف / 158 . ( 152 ) . بقره / 78 . ( 153 ) . مجمع البيان 1 / 145 . ( 154 ) . مكاتيب الرسول ص 19 . ( 155 ) . همان . ( 156 ) . همان .